Ακολουθήστε μας:

Image Alt

Η αρχαία Κρίσα

Στον γεωφυσικό άξονα Παρνασσός – Κορινθιακός Κόλπος κατοίκησαν προελληνικά φύλα κατά τα τέλη της Νεολιθικής και αρχές της εποχής του Χαλκού (3500 ή 3200 π.Χ.) και δημιούργησαν πολιτισμό ανάλογο με τον σύγχρονο Αιγαιακό. Η παρουσία Προελλήνων βεβαιώνεται από τα ανασκαφικά ευρήματα στο Κωρύκιον Άντρον και στην Κίρρα, από τους γεωγραφικούς όρους Παρνασσός και Πυθώ με Ινδοευρωπαική / Λουβική ρίζα, από την πληροφορία του Πλουτάρχου (2ος αιων. π.Χ.) για τρισχιλιετή ιστορία του Μαντείου και από την παράδοση για πανάρχαιη / προελληνική λατρεία και μαντείο γυναικείων θεοτήτων με προεξάρχουσα τη θεά Γη (Πυθώ Γαία/Πότνια Γαία = Παντοδύναμη Γη).

Από το 2000π.Χ. άρχισαν να κατέρχονται σταδιακά τα πρώτα ελληνικά φύλα στο χώρο αυτό, πιθανόν οι Αιολείς από τη Θεσσαλία και να εγκαθίστανται μεταξύ των άλλων χώρων και στον προυπάρχοντα παραθαλλάσιο οικισμό της Κίρρας (άγνωστης τότε ονομασίας). Μετά από ένα διάστημα συγκρούσεων, αφομοιώθηκαν με τους ντόπιους πληθυσμούς, επέβαλαν την ινδοευρωπαική Ελληνική Γλώσσα και τα δικά τους πολιτικά πρότυπα και μετέφεραν το πολιτικό τους κέντρο στον λόφο της Κρίσας χτίζοντας αξιόλογα οικοδομήματα κοντά στη σημερινή θέση του Αγίου Γεωργίου. Κατά τις φιλολογικές μαρτυρίες όμως (Ομηρικός Ύμνος στον Απόλλωνα 7ος αι. π.Χ., Πίνδαρος 6ος-5ος αι. π.Χ., Αντώνιος Λιβεράλις 2ος-3ος αι. μ.Χ., Νόννος 5ος αι. μ.Χ., Κ. Παπαρηγόπουλος) ως Κρίσα δεν περιγράφεται μόνον ο οικοδομημένος χώρος του ανακτορικού συμπλέγματος αλλά και ο χώρος που ξεκινά δυτικά από το ρήγμα των Φαιδριάδων Πετρών, προχωρεί με κυματοειδή λοφοσειρά νοτιοδυτικά της βαθύτατης (300μ) κοιλάδας του Πλειστού Ποταμού και καταλήγει σε απότομο βράχο πάνω στον οποίο χτίστηκε το ανακτορικό συγκρότημα της Ακρόπολης της Κρίσας. Την κατοικημένη Ακρόπολη (Άκρα Πόλη = Πόλη της κορυφής), καθώς και την επικράτεια της πολιτικής της επιρροής, την περιγράφουν και την διακρίνουν με σαφήνεια οι φιλολογικές μαρτυρίες (ο Πίνδαρος στον Πυθιόνικο, ο Ευριπίδης στον Ορέστη, ο Σοφοκλής στην Ηλέκτρα κ.α.). η γεωγραφική περιγραφή όλου του προεξέχοντος και αποκομμένου από τον Παρνασσό βραχώδους τμήματος εκφράζεται με τη σημασία της ρίζας της λέξης Κρίσα που ακολουθεί τη γενική φωνολογική διαδρομή ρίζα Sker (αποκόπτω) > kher > khri>K(x)ρι+σα> Κρίσα.

Η Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών ενήργησε τις ανασκαφές στην Ακρόπολη της Κρίσας το 1936 από τις οποίες προέκυψε ότι ο χώρος κατοικείται συνεχώς από τα Μεσοελλαδικά χρόνια (1900/1800 π.Χ.) ως το τέλος των Υστεροελλαδικών/Μυκηναικών χρόνων (1550-1100 π.Χ.). Με τις ανασκαφές αποδείχτηκε ότι η Ακρόπολη της Κρίσας, κυρίως μετά την άφιξη των Αχαιών, του νέου ελληνικού φύλου, πιθανόν μετά το 1550 π.Χ. έφτασε στο αποκορύφωμα της δύναμής της και αναδείχτηκε σε αξιόλογη περιφερειακή δύναμη.

Η Μυκηναική Κρίσα ήταν αυτόνομο κρατίδιο και είχε κάτω από την πολιτική, οικονομική και διοικητική της επιρροή το προυπάρχον Ιερό και Μαντείο της θεάς Γης, το Κρισαίον Πεδίον και τον Κρισαικό Κόλπο αλλά και την ονομαζόμενη Κάτω ή Έξω των τειχών Πόλη οι κάτοικοι της οποίας βρίσκονταν, κατά κύριο λόγο, στην υπηρεσία των αναγκών του Ανακτόρου δηλ. της Άκρας Πόλης (Ακρόπολης). Πολυσύχναστο ήταν το χερσαίο και θαλάσσιο δίκτυο εμπορικής και διπλωματικής επικοινωνίας με όλον τον Ελληνικό και Μικρασιατικό χώρο (ανασκαφικά ευρύματα, μυθολογική ιστορική μνήμη, Ομηρικός Ύμνος στον Απόλλωνα, Ηρόδοτος, Θουκυδίδης, Ξενοφώντας, Πολύβιος, Στράβων, Αιλιανός κλπ)

Η κατάρρευση της Μυκηναικής Κρίσας συμπίπτει με την κατάρρευση όλου του μυκηναικού κόσμου κατά το 1100 π.Χ. εξ αιτίας ενός πλέγματος, από αίτια τα οποία επέφεραν τον οικονομικό κλονισμό ενός οικονομικού συστήματος αποκλειστικά βασισμένου στα κέρδη του διαμετακομιστικού εμπορίου. Η παρεμπόδιση του εμπορίου προκάλεσε τον Τρωικό Πόλεμο με κύριο στόχο την εξασφάλιση ελεύθερης διόδου προς την πλούσια σε αγαθά Μαύρη Θάλασσα (Εύξεινος Πόντος). Σε αυτόν τον πόλεμο έλαβε μέρος και η (ζαθέη) Κρίσα. Η απουσία των ηγετών οδήγησε σε περισσότερη πολιτικοοικονομική εξασθένιση, την οποία εκμεταλλεύτηκαν οι Δωριείς, το τελευταίο ελληνικό φύλο, για την υποταγή και την εγκατάσταση Νέας Τάξης Πραγμάτων στην περιοχή.

Από το 110 π.Χ. μέχρι και τον 9ο αι. π.Χ. θα γίνει η σταδιακή αφομοίωση όλων των φυλετικών ομάδων (Προέλληνες, Αιολείς, Αχαιοί και Δωριείς) δημιουργώντας το ενιαίο έθνος των Φωκέων, θα επιβληθεί η Δωρική/Βορειοδυτική Διάλεκτος, θα υιοθετηθεί σταδιακά το νέο αλφαβητικό σύστημα, θα τεθούν τα θεμέλια της Πόλης-Κράτους και θα εγκατασταθεί η νέα λατρεία του Απόλλων που θα εκπροσωπεί στο εξής τα νέα πολιτικά και ηθικοκοινωνικά ιδεώδη.

Τον 8ο-6ο αι. π.Χ. ο πληθυσμιακός πυρήνας της Έξω Πόλης της Μυκηναικής Κρίσας θα εξελιχθεί στην Ιστορική Πόλη Κρίσα. Αυτή ίσως βρισκόταν σε μικρή σχετικά απόσταση από την κύρια Πύλη του μυκηναικού τείχους και σχετικά κοντά στην κύρια οδό που συνέδεε τα ανάκτορα με το μαντείο και τους εμπορικούς δρόμους αλλά και σε σχετικά εύκολη πρόσβαση στις πηγές νερού και στον ζωτικό χώρο του Κρισαίου Πεδίου. Η μετακίνηση πληθυσμού προς την Κίρρα και τους Δελφούς θεωρείται βέβαιη.

Η ύπαρξη της Πόλης της Κρίσας στις παρυφές ή στην πλαγιά επάνω από το Κρισαίον Πεδίον, κατά τα ιστορικά χρόνια βεβαιώνεται με τη χρήση του όρου Κρισαίοι που δηλώνει τους κατοίκους μιας πολιτικοκοινωνικά οργανωμένης πόλης (Ύμνος στον Απόλλωνα 7ος αι. π.Χ.) με τη χρήση των όρων Κρισαίον Πεδίον και Κρισαίος Κόλπος σε όλη την αρχαιότητα και μετέπειτα (Ηρόδοτος, Θουκυδίδης, Ισοκράτης, Αθήναιος, Δικαίαρχος κλπ.) και με την ύπαρξη επάνω στην Ακρόπολη της Μυκηναικής Κρίσας, ενός βωμού με βουστροφηδόν επιγραφή σε αρχαικό φωκικό αλφάβητο πιθανόν του 7ου π.Χ. αιώνα, ίσως και προγενέστερα. Ο Στράβων μεταφέρει μια πληροφορία του ιστορικού Εφόρου (4ος αι. π.Χ.) για έναν τύρρανο (απόλυτο άρχοντα) της Κρίσας, τουν Δαύλιο, ο οποίος θεμελίωσε την πόλη Μεταπόντιο στον κόλπο του Τάραντα. Η Κρίσα στο εδάφιο αυτό του Στράβωνα τοποθετείται στην ευρύτερη περιφέρεια των Δελφών «ο Κρίσης τύραννος της περί Δελφούς», δηλαδή στον ίδιο βραχώδη βραχίωνα με τους Δελφούς. Ο ίδιος δε ο πολιτικός τίτλος Τύραννος, χρησιμοποιείται ήδη τον 7ο αι. π.Χ.

Η σύγκρουση των τριών αναπτυγμένων δυνάμεων του ίδιου γεωφυσικού άξονα των Δελφών, της Κρίσας και της Κίρρας ήταν αναπόφευκτη. Ο 1ος Ιερός Πόλεμος αρχές του 6ου αι. π.Χ. θα αλλάξει την ισορροπία δυνάμεων με την επικράτηση των Δελφών μέχρι του τέλους της αρχαιότητας, την ανάδειξη της Κίρρας σε πολυσύχναστο λιμάνι τους και την αφιέρωση στον Απόλλωνα του Κρισαόυ Πεδίου, ζωτικής σημασίας για τους περίοικους, γεγονός που θα γίνει η βασική αιτία πολέμων διάρκειας 250 ετών. Δεν αποκλείεται οι πρόσφυγες πλέον Κρισαίοι, μετά τον 1ο Ιερό Πόλεμο να σχημάτισαν ένα σημαντικό συνοικισμό διατηρώντας το όνομα Κρίσα στις ανατολικές παρυφές της συνεχώς αναπτυσσόμενης Κίρρας, χωρίς να έχουν τελείως αποκοπεί από το Κρισαίον Πεδίον, το οποίο αποτελεί γι’ αυτούς σταθερό σημείο ιστορικής αναφοράς. Τις δύο πόλεις –Κρίσα και Κίρρα- που πιθανόν να εφάπτοντας, αναφέρει ως κατεστραμμένες ο Στράβωνας.

Έτσι, ο Στράβων (1ος αι. π.Χ. και 1ος αι. μ.Χ.) καθώς και ο Πλίνιος (1ος μ..Χ) αναφέρουν δύο διαφορετικές παραλιακές πόλεις, την Κίρρα και την Κρίσα. Ο Κλαύδιος Πτολεμαίος (2ος αι. μ.Χ.) σημειώνει και τις γεωγραφικές συντεταγμένες και των δύο παραλιακών πόλεων. Σε αντίθεση, ο Παυσανίας (2ος αι. μ.Χ.) ταυτίζει τις δύο πόλεις και πιστεύει ότι ο πληθυσμός της Μυκηναικής Κρίσας, μετά την μυκηναική κατάρρευση, μεταφέρεται στην παραλία και η πόλη ονομάζεται πλέον Κίρρα (Κρίσα>Κίρσα>Κίρρα). Όμως, η Κίρρα σε όλη την αρχαιότητα περιγράφεται ως σταθερά ευρισκόμενη ακριβώς κάτω από το όρος Κίρφη που αποτελεί και το κύριο σημείο αναφοράς της σε όλη την ιστορική της διαδρομή. Ίσως λοιπόν να πήρε και το όνομά της από το όρος Κίρφυς (Κίρ-φυς=κορ-υφή>Κίρ-σα>Κίρρα). Τα δύο ονόματα των πόλεων είναι μεν ομόηχα, αλλά όχι ομόρριζα.

Δρ. Βιολέττα Δαραδήμου-Ράπτη

Τρίτη έως Κυριακή: 9:00 - 15:00
Δευτέρα: Κλειστά

To Εθνολογικό Λαογραφικό Μουσείο Χρισσού βρίσκεται στον παραδοσιακό χωριό Χρισσό, 5 χλμ. από τους Δελφούς.